Redaktor: Peter J. S. Olney
Uklad i zaprojektowanie: Peter Dollinger

Wydawca: WAZA Executive Office
3012 Bern , Switzerland
phone: ++41-31-300 20 30
fax: ++41-31-300 20 31
email: waza.secretariat@bluewin.ch
waza.director@bluewin.ch
web site: http://www.waza.org

Cytowanie: WAZA (2005): Building a Future for Wildlife - The World Zoo and Aquarium Conservation Strategy.
© WAZA 2005
ISBN 3-033-00427-X

Zdjecie na okladce:

Urodzone w zoo klacze konia Przewalskiego ( Equus przewalskii ) wypuszczane na wolnosc latem 2004 roku w Parku Narodowym Gobi, Mongolia (projekt WAZA nr 03002) szczegoly: www.waza.org

© Christian Walzer,
International Takhi Group

Sponsorzy:

WAZA pragnie podziekowac nastepujacym czlonkom, ktorzy finansowo wsparli druk niniejszego wydania :

Strategia niniejsza to dokument niezwykle precyzyjnie opracowany przez swiatowych specjalistow najwyzszej klasy. Jest to nie tylko opis zadan stojacych przed ogrodami zoologicznymi i akwariami, ale tez wyznaczenie nielatwej drogi walki o przetrwanie dzikich gatunkow w swiecie wspolczesnym, narzucajacym rozwoj cywilizacji i pociagajacym za soba nieublagana degradacje i kurczenie sie srodowiska naturalnego.

Postrzeganie ogrodow zoologicznych wylacznie jako miejsc rozrywki jest juz dzis mocno przestarzale, co latwo mozna dostrzec zapoznajac sie z programami ochrony gatunkow (EEP), licznymi badaniami naukowymi podejmowanymi dla ochrony gatunkow rodzimych oraz programami dydaktyczno-edukacyjnymi aktywnie prowadzonymi przez ogrody zoologiczne.

Wizja wspolczesnego ogrodu zoologicznego jest odzwierciedleniem jego rzeczywistej roli w dzialaniach podejmowanych na rzecz ochrony dzikich gatunkow zwierzat, propagowania idei ochrony przyrody, prowadzenia badan naukowych i szerokiej edukacji spoleczenstwa w zakresie ochrony dzikich gatunkow i ich roli w ekosystemach.

Przedmowa

Swiatowe Stowarzyszenie Ogrodow Zoologicznych i Akwariow (WAZA), znana wczesniej Miedzynarodowa Unia Dyrektorow Ogrodow Zoologicznych, opracowala pierwsza strategie ochrony w roku 1993. Ten dokument o fundamentalnym znaczeniu prezentowal role ogrodow zoologicznych i akwariow w ochronie przyrody na nastepne 10 lat; po raz pierwszy swiatowa spolecznosc ogrodow zoologicznych i akwariow podjela sie takiego wyzwania. Dokument jest wynikiem miedzynarodowej wspolpracy wielu znakomitych profesjonalistow, zostal przetlumaczony na wiele jezykow i stal sie przewodnikiem w ochronie przyrody dla ogrodow zoologicznych i akwariow.

W roku 2002, podczas przygotowan do 10. rocznicy powstania Strategii, odbylo sie male ale wazne spotkanie. Nieodzalowany Ulie Seal, przewodniczacy CBSG, Bill Conway, wtedy dyrektor Wildlife Conservation Society, Bert de Boer, koordynator wersji Strategii z 1993 roku i Gunther Nogge dyrektor Zoo w Kolonii spotykali sie, aby przedyskutowac strukture nowego strategicznego dokumentu, ktory wykorzystywalby sukces oryginalu, ale takze prezentowal inne sposoby, ktorymi ogrody zoologiczne i akwaria moglyby z sukcesem wspierac dzialania w ochronie.

Niniejszy dokument jest owocem ich rozwazan i ogromnego nakladu pracy wielkiej liczby ludzi od tamtego inicjalnego spotkania. Kiedy CBSG i WAZA spotkaly sie wspolnie na swoich dorocznych zjazdach w Wiedniu w sierpniu 2002 roku, odbyly sie warsztaty celem okreslenia zawartosci nowej strategii oraz sposobow jej tworzenia. Wyznaczono koordynatorow poszczegolnych rozdzialow oraz ich wielu wspolpracownikow. Pod auspicjami Komitetu Ochrony WAZA, pod przewodnictwem Jo Gipps'a, dwuletni proces tworzenia, czytania, redagowania, przeredagowywania, poprawiania i ulepszania kazdego rozdzialu doprowadzil do formalnego zaadoptowania nowej Strategii podczas kolejnego dorocznego zjazdu WAZA w Tajpej w listopadzie 2004 roku.

Wszyscy ci, ktorzy wniesli swoj wklad w opracowanie dokumentu koncowego zostali wymienieni w porzadku alfabetycznym w Zalaczniku 3 . Na liscie znalezli sie czlonkowie Zarzadu WAZA, jej Komitetu Ochrony, autorzy poszczegolnych rozdzialow, wspolpracownicy i komentatorzy wersji roboczych, uczestnicy warsztatow CBSG i WAZA, a takze ogromna liczba osob, ktore komentowaly czesc albo caly dokument w czasie dwuletniego okresu jego tworzenia. Lista jest dluga, pelna znajomych nazwisk profesjonalistow tak z miedzynarodowej spolecznosci ogrodow zoologicznych, jak i spoza niej; serdecznie Im Wszystkim dziekujemy. Mamy nadzieje, ze Ich udzial uczynil z tego dokumentu naprawde miedzynarodowa strategie ochrony ogrodow zoologicznych i akwariow na nastepne pieciu do dziesieciu lat.

Kilka osob zasluguje na szczegolne wyroznienie: w sklad grupy podstawowej Strategii obok nas obu wchodzili Miranda Stevenson, Peter Olney, Onnie Byers, Peter Dollinger, Chris West, Bert de Boer and Mark Reed (ich przynaleznosc przedstawiono w Zalaczniku 3). Miranda Stevenson skoordynowala caly projekt z niezwykla troska i humorem Peter Olney zredagowal dokument, do jego przyjetej nienagannej wersji. Nasze podziekowania kierujemy tez do do Petera Dollinger'a, Dyrektora Wykonawczego WAZA, za jego ciezka prace i rzeczowe porownanie, uklad i zaprojektowanie dokumentu. Jestesmy ogromnie wdzieczni wszystkim czlonkom grupy podstawowej za ich czas, energie i oddanie projektowi, a takze naszym przyjaciolom z CBSG, ktorych wsparcie bylo bezcenne.

Strategia z 1993 roku skladala sie z wlasciwego dokumentu i obszernego streszczenia. Nowa Strategia bedzie zawierac rowniez podrecznik (aktualnie w przygotowywaniu), ktore bedzie mozna indywidualne wykorzystac przez ogrody zoologiczne i akwaria, regionalne stowarzyszenia i WAZA jako taka, aby rozwinac plany dzialan oraz umozliwic kazdemu wprowadzenie strategii w zycie.

Strategia przeznaczona jest dla wszystkich czlonkow swiatowej spolecznosci ogrodow zoologicznych i akwariow, nie tylko czlonkow WAZA. Jest to tez dokument, ktory, mamy nadzieje, umozliwi wspolnocie zaprezentowanie ogolniejszej widowni swoich priorytetow na przyszlosc. Jak to

przedstawil Dyrektor Generalny IUCN przedmowie, niewatpliwie jest, ze ogrody zoologiczne i akwaria pelnia doniosla role w ochronie roznorodnosci biologicznej naszej planety. Mamy nadzieje, ze ten dokument dobrze opisuje w jaki sposob zoo i akwaria na calym swiecie moga skutecznie spelnic swoja co niniejszym Wam rekomendujemy.

Ed McAlister
Prezydent WAZA

WPROWADZENIE

„Obecnie coraz wieksza liczba ludnosci zyje w miastach, tracac jakikolwiek prawdziwy kontakt z dzikimi zwierzetami i roslinami” (Dawid Attenborough, 2004).

Istnienie Swiatowej Strategii Ogrodów Zoologicznych i Akwariów uzasadniaja dwa proste powody. Dzieki Strategii specjalisci ZOO na calym swiecie skorzystaja ze spój-nego dokumentu, obejmujacego wspólne cele. Równoczesnie wiele osób zajmujacych sie czynnie ekologia i ochrona srodowiska, badz pozostajacych zainteresowanymi obserwatorami troszczacymi sie o ochrone przyrody i dobro zwierzat pragnie wiedziec, czy nalezy wspierac ogrody zoologiczne. Zatem Strategia musi przynajmniej dostarczyc odpowiedzi na podstawowe pytania i ustalic najbardziej wlasciwa droge postepowania dla ogrodów zoologicznych i akwariów na calym swiecie. Dlaczego istnieja ogrody zoologiczne i akwaria? Jaka jest ich filozofia i laczace je cele? Jaka jest ich wizja i znaczenie w swiecie stojacym przed bezprecedensowymi wyzwaniami, gdzie potrzeby ludzi, zwierzat i roslin wydaja sie rywalizowac miedzy soba? Jak moga wplywac na ochrone przyrody? Jednym slowem, jaki jest pozytek z istnienia ogrodów zoologicznych i akwariów i jakie sa ich sukcesy? Ogrody zoologiczne i akwaria wiedza, jak potezna role odgrywaja w utrzymaniu ogólnoswiatowej równowagi ekologicznej. Aby sprostac wyzwaniom, musza zachecac ludzi odwiedzajacych ZOO do uczestniczenia w podejmowanych przez siebie dzialaniach.

Pierwsza Swiatowa Strategia Ochrony Przyrody Ogrodów Zoologicznych (WZCS) zostala opublikowana ponad 10 lat temu. Zródlem jej byla Swiatowa Strategia Ochrony Przyrody IUCN zatytulowana „W trosce o Ziemie”, która zostala oparta na Konwencji o Róznorodnosci Biologicznej (CBD), przyjetej podczas Konferencji ONZ dotyczacej Srodowiska Naturalnego i Rozwoju w Rio de Janeiro w 1992 roku. Pierwsza Strategia okazala sie niezwykle cennym dokumentem, przekazujacym czytelnikom zarówno wazne informacje o rzeczywistej roli ogrodów zoologicznych, jak i stwarzajacym podstawy porozumienia i wspólnych dazen.

Drugi dokument, Swiatowa Strategia Ochrony Przyrody Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (WZACS) wyjasnia i charakteryzuje strategiczna wizje czlonków Swiatowej Organizacji Ogrodów Zoologicznych i Akwariów, której celem jest realizacja nadrzednej misji ochrony przyrody. Ten podstawowy dokument okresla polityke i standardy w rozdzialach dotyczacych kluczowych funkcji i poczynan wszystkich ogrodów zoologicznych i akwariów, bez wzgledu na ich zróznicowanie i skupia sie na dlugoterminowej, wyrazistej realizacji idei ochrony przyrody. Ma on okreslic sposób podejmowania dzialan przez ogrody zoologiczne i akwaria na calym swiecie w pilnych, lokalnych i zbiorowych akcjach, poprzez ukierunkowana polityke i podanie odnosnych wytycznych, zawierajacych bardziej szczególowe procedury i przyklady wlasciwego postepowania w danych sytuacjach.

Aby odniesc sukces, WZACS musi ksztaltowac strategiczny sposób myslenia i okreslac przystepnie zasady dzialania czlonków WAZA, w szerokim ujeciu zas promowac znaczenie wspólnego celu, ukierunkowania i wspólpracy partnerskiej z czlonkami organizacji zajmujacych sie ochrona przyrody i ekologia /Ramka 1/. Opublikowanie kolejnej, drugiej strategii wynika z ustalen Swiatowego Szczytu dotyczacego Zrównowazonego Rozwoju w Johannesburgu w 2002 roku i odzwierciedla liczne zmiany w zewnetrznych dzialaniach srodowiskowych wszystkich organizacji ochrony przyrody obejmujac równiez nieodlaczne, wspólne zasady i priorytety ogrodów zoologicznych i akwariów na calym swiecie.

Ramka 1

Co to jest WAZA?

Misja i cele WAZA

WAZA, Swiatowe Stowarzyszenie Ogrodów Zoologicznych i Akwariów jest ogólnoswiatowa organizacja, która ujednolica zasady i sposób dzialania ponad 1000 ogrodów zoologicznych i akwariów, odwiedzanych corocznie przez ponad 600 mln ludzi. WAZA okresla równiez standardy dla rosnacych osiagniec w zakresie ochrony przyrody.
Do celów WAZA nalezy:

1. Promowanie wspólpracy pomiedzy ogrodami zoologicznymi i akwariami w zakresie ochrony przyrody, zarzadzania i hodowli zwierzat;

2. Promowanie i koordynowanie wspólpracy pomiedzy narodowymi i regionalnymi organizacjami a wchodzacymi w ich sklad instytucjami.

3. Promowanie edukacji ekologicznej, ochrony przyrody i badan naukowych;

4. Pomoc w reprezentowaniu ogrodów zoologicznych i akwariów na forum miedzynarodowych organizacji i zgromadzen;

5. Promowanie wspólpracy z organizacjami zajmujacymi sie ochrona przyrody;

6.Promowanie i stosowanie najwyzszych standardów dla dobra zwierzat w zakresie ich utrzymania i hodowli.

Degradacja srodowiska i zanik bioróznorodnosci

Ogrody zoologiczne i akwaria funkcjonuja dzis w swiecie szybko postepujacej degradacji srodowiska i zanikania róznorodnosci biologicznej. W ciagu ostatnich 10 lat utrzymywaly sie zmiany klimatyczne, nadmierna eksploatacja zasobów naturalnych, wzrost negatywnego wplywu gatunków inwazyjnych i ogólna degradacja srodowiska. Znaczenie i wrazliwosc gatunków i ekosystemów znajdowaly niewielkie odzwierciedlenie w dzialalnosci mediów, opinie publiczna zajmowaly raczej konflikty, susze, problemy glodu i migracji a nie ich korzenie zwiazane z niezrównowazonym, nadmiernym zuzyciem zasobów naturalnych. W polityce miedzynarodowej na porzadku dziennym dominuja problemy rozwoju ludzkosci, zadania zrównowazonej eksploatacji zasobów naturalnych oraz pytania dotyczace globalizacji i problemów socjalnych.

Podlozem tych problemów jest fakt nadmiernego zaludnienia, w wyniku czego proporcjonalnie zbyt wielka ilosc zasobów naturalnych Ziemi jest zuzywana przez ludzkosc a zbyt mala jest udzialem pozostalych gatunków, nie dajac im mozliwosci przetrwania. Przewidywany wzrost populacji ludzkiej i wyraznie nierówny podzial zasobów w obrebie narodów i pomiedzy nimi, sa dwoma najwiekszymi problemami ludzkosci a takze - posrednio i bezposrednio - najwiekszymi problemami ochrony gatunków i srodowiska.

„Na obecnym poziomie spozycia zasobów naturalnych ludzkosc potrzebuje trzech planet wielkosci Ziemi, aby przetrwac”(E. O. Wilson 2002) (Ramka 2).

Prognozy nie sa calkowicie negatywne. Konwencja o Róznorodnosci Biologicznej (CBD) (Ramka 3) dala poczatek ogromnej liczbie regionalnych i narodowych dzialan, czesto wspieranych przez prawodawstwo. Zostaly rozwiniete Narodowe Strategie i Plany Dzialania dla Bioróznorodnosci (BAP), siegajace do szczebli lokalnych przy wspóluczestnictwie spoleczenstwa i osób zainteresowanych. Przepisy w zakresie ochrony srodowiska w wielu krajach sa zaostrzane, a na firmy nalozono wieksza odpowiedzialnosc. Istnieja godne poparcia wspólne starania na rzecz zjednoczenia wysilków podejmowane przez urzedy na szczeblu miedzynarodowym, rzadowym i pozarzadowym, oparte na bazie obiektywnych badan naukowych, wymagajace wspólpracy zespolów multidyscyplinarnych. W wiekszym stopniu uswiadomiono sobie i zaakceptowano sytuacje powaznego zagrozenia dla srodowiska, bioróznorodnosci i ostatecznie dla samej ludzkosci. Czynione sa wysilki dla skierowania ograniczonych srodków na ochrone przyrody w miejsca szczególnie newralgiczne. Miejsca te znajduja sie na obszarach niezbednych dla optymalnego rozwoju zyjacej tam ludnosci, co dodatkowo kladzie nacisk na zrównowazona eksploatacje srodowiska.

Postep technologiczny najprawdopodobniej bedzie trwac nadal przynoszac zarówno negatywne jak i pozytywne skutki. Globalna rewolucja w dziedzinie techniki informacyjnej ulatwia dostep do informacji i umozliwia wywieranie wplywu na polityke. Istnieje potencjal dla rozwiazan technologicznych we wszelkich dziedzinach produkcji energii, zagospodarowywania odpadów i zaopatrzenia ludzi w wode i zywnosc. Rzecza oczywista sa ekonomiczne korzysci dla lokalnej ludnosci plynace z nieprzerwanej eksploatacji dóbr naturalnych i utrzymywanie takiego stanu srodowiska, które pozwoli ma zmniejszenie skutków powodzi, erozji, zamulenia, zanieczyszczenia i innych problemów, jednak musza one byc uwzgledniane automatycznie przy podejmowaniu decyzji.

Ramka 2

Zilustrowanie swiatowych trendów srodowiskowych

1. Nadmierna eksploatacja zasobów naturalnych, wycinanie lasów, zbyt intensywne polowy ryb, ekspansja rolnictwa – degra- dacja, zanieczyszczenie, kurczenie sie i fragmentacja srodowiska.

2. Zmiany klimatyczne i globalne ocieplenie, powodzie, susze i pozary.

3. Wprowadzanie gatunków inwazyjnych, konkurencja, drapieznictwo, szerzenie sie chorób i krzyzowanie sie gatunków.

Ramka 3

Konwencja o Róznorodnosci Biologicznej (CBD)

Artykul 9 – ochrona ex situ

Kazda z umawiajacych sie stron, tak dalece, jak tylko jest to mozliwe i stosowne, a przede wszystkim dla uzupelniania podejmowanych kroków w zakresie ochrony in-situ :

(a) podejmie dzialania dla ochrony elementów bioróznorodnosci ex-situ, najlepiej w kraju ich pochodzenia;

(b) ustanowi i bedzie utrzymywac miejsca dla ochrony ex-situ i dla prowadzenia badan naukowych nad roslinami, zwierzetami i mikroorganizmami, najlepiej w kraju ich pochodzenia;

(c) podejmie dzialania celem odzyskiwania i rehabilitacji gatunków zagrozonych i reintrodukcji do ich naturalnego srodowiska w odpowiednich warunkach;

(d) bedzie zarzadzac zasobami naturalnymi w celu ochrony ex-situ tak, aby nie zagrozic ekosystemom i populacjom in-situ z wyjatkiem sytuacji, w których wymagane sa szczególne dzialania ex-situ , jak w pkt. (c);

(e) bedzie wspólpracowac dla zapewnienia srodków finansowych oraz dalszego wspierania ochrony ex-situ przedstawionej w punktach od (a) do (d) oraz w tworzeniu i zarzadzaniu instytucjami ochrony ex-situ w krajach rozwijajacych sie.

Rola ogrodów zoologicznych i akwariów

W granicach tych szerszych kontekstów i zgodnie z glównymi kierunkami, ogrody zoologiczne i akwaria musza osiagac i popularyzowac wyrazniejszy obraz swej unikalnej roli i wkladu, jaki moga wniesc jako czesc ogólnoswiatowej koalicji na rzecz ochrony przyrody. Sprawniejsza koordynacja dzialan i skoncentrowanie srodków na najwyzszych priorytetach musza wspólistniec ze skrupulatnym systemem zarzadzania, w szczególnosci z ciagla ocena wplywu projektów kluczowych (Ramki 4 i 5).

Wszystkie ogrody zoologiczne i akwaria a takze srodowisko ogrodów zoologicznych sa szczególnie przystosowane do podkreslania globalnych aspektów ochrony przyrody. Wiedza naukowa dotyczaca powiazan wszystkich zywych systemów i srodowisk znacznie wzrosla w ciagu ostatnich lat i widac coraz wyrazniej, ze ochrona przyrody jest nie tylko kwestia ochrony gatunków, lecz aby osiagnac sukces, wymaga wspólpracy i globalnego nastawienia. Ogrody zoologiczne i akwaria, poniewaz troszcza sie o to i posiadaja specjalistyczna wiedze dotyczaca kolekcji zwierzat z calego swiata, a takze z uwagi na istnienie ogólnoswiatowej sieci zoo moga odgrywac znaczna role w propagowaniu wspólpracy w zakresie ochrony przyrody na skale swiatowa.

Tylko ogrody zoologiczne, akwaria i ogrody botaniczne moga funkcjonowac w calym obszarze dzialalnosci na rzecz ochrony przyrody, od hodowli ex-situ gatunków zagrozonych poprzez badania naukowe, edukacje spoleczna, szkolenie, wplywanie na poglady, doradzanie, po ochrone in-situ gatunków, populacji i ich srodowisk; wyjatkowo maja one zainteresowana publicznosc, której wiedza, rozumienie, postawa i zaangazowanie moga byc pozytywnie ksztaltowane i wykorzystane. Instytucje te maja znaczne zasoby techniczne i oddanych ludzi. Poniewaz srodowiska kurcza sie a rosna populacje objete programami hodowlanymi, róznice w zdefiniowaniu zoo, ogrodu botanicznego, rezerwatu, specjalisty ochrony ex-situ i specjalisty ochrony in-situ , beda sie nieuchronnie zacierac. Ogrody zoologiczne, akwaria i ogrody botaniczne maja mozliwosc stania sie wzorem „zintegrowanej ochrony przyrody” dzieki Strategii, która jest srodkiem do kolektywnych dzialan w tym kierunku. Inne organizacje, jak organizacje ochrony przyrody i instytucje rzadowe, moga równiez posluzyc sie Strategia i „zintegrowana ochrona przyrody”, co przyniesie korzysci wszystkim zaangazowanym w ochrone przyrody.

Ramka 4

Jak mozemy wykazac, ze dzialania ogrodów zoologicznych na rzecz ochrony przyrody sa uwienczone sukcesem?

JAKOSCIOWE MIERNIKI SUKCESU

W ZAKRESIE OCHRONY PRZYRODY

1. Wzrost bezpieczenstwa populacji gatunków zyjacych na wolnosci.

2. Wzrost obszarów bezpiecznego srodowiska naturalnego.

3. Wieksza znajomosc i zastosowanie biologii gatunków, nauk ekologicznych i ochrony przyrody.

4. Wieksza polityczna swiadomosc zagadnien ochrony przyrody zwiazana z podejmowaniem decyzji korzystnych dla srodowiska i traktowanie ochrony przyrody na zasadzie priorytetu.

5. Wzrastajaca pojemnosc srodowiska naturalnego poprzez szkolenie, dydaktyke i wzrost publicznej swiadomosci.

Ramka 5

DEFINICJA OCHRONY PRZYRODY

Ochrona przyrody to zapewnienie przetrwania stabilnych populacji gatunków w naturalnych ekosystemach i srodowiskach wszedzie tam, gdzie tylko jest to mozliwe.

Choc istnieje wiele róznych definicji ochrony przyrody, kluczowa kwestia jest istnienie powszechnej, prostej definicji zrozumialej dla wszystkich i przez wszystkich uzywanej. Podkreslone slowa „naturalne ekosystemy i srodowiska” oznaczaja, ze zaden szlachetny naklad pracy nie ma sensu, jesli nie moze byc wykorzystany dla przetrwania populacji dzikich zwierzat i roslin. Ponadto populacje te musza byc zdolne do rozwoju i ewoluowania. W nastepstwie tego musimy nieustannie oceniac i sprawdzac, jak efektywne sa programy ochrony gatunków podejmowane przez ogrody zoologiczne i akwaria.

Byc moze najwazniejsze jest to, ze ogrody zoologiczne i akwaria nie tylko moga stac sie wzorem „zintegrowanej ochrony przyrody”, lecz sa do tego zmuszone. Musza sie zmienic, byc uzyteczne, inicjatywne i radykalne. Swiat wokól nas zmienil sie niebywale w ciagu ostatnich 10 lat, totez musza zmienic sie równiez ogrody zoologiczne, akwaria i ich pracownicy. Jesli zechca, moga byc specjalistami ochrony przyrody, nauczycielami, naukowcami a takze poteznymi bodzcami do zmian politycznych. Maja zatem wybór – stworzyc nowy wizerunek i cel albo zostac wylaczonym z ruchu na rzecz ochrony przyrody. Strategia jest przewodnikiem dla ogrodów zoologicznym i akwariów na tej drodze i chociaz niektóre z nich znajduja sie poza innymi, nadszedl czas, aby przejsc od marszu do biegu (Ramka 6).

„Pongoland” w ogrodzie zoologicznym w Lipsku jest nie tylko przykladem powiazania placówki naukowej z nowoczesnym wybiegiem dla szympansów (Pan troglodytes verus) i innych malp czlekoksztaltnych, stanowi takze polaczenie hodowli ex-situ i rozmnazania szympansów z ochrona in-situ prowadzona przez Wild Chimpanzee Foundation (WCF) na Wybrzezu Kosci Sloniowej. Dzieki dlugoterminowej umowie o wspólpracy projekty ochrony przyrody w Parku Narodowym Tai sa finansowane przez ZOO. Celem projektów jest uswiadamianie lokalnej spolecznosci trudnej sytuacji szympansów, które staly sie gatunkiem zagrozonym. Poprzez rozrywke zwiedzajacy ZOO Lipsk informowani sa o wspólpracy z WCF a mieszkancy wioski dowiaduja sie o wkladzie ZOO w ochrone przyrody i o badaniach naukowych prowadzonych w „Pongolandzie”. Projekt WAZA Nr 04020.
Fot.Peter Dollinger, WAZA i Christophe Boesch, Wild Chimpanzee Foundation Photos: Peter Dollinger, WAZA, and Christophe Boesch,Wild Chimpanzee Foundation

Ramka 6

Rola i funkcje charakteryzujace idealy ogrodów zoologicznych i akwariów w przyszlosci

1. Coraz wieksze zaangazowanie w ochrone przyrody na wolnosci jako podstawowy cel i priorytet.

2. Wykorzystywanie swych wyjatkowych mozliwosci dla rozwoju badan naukowych zarówno i n-situ jak i ex-situ .

3. Nacisk na rozwój programów dydaktycznych, które ucza aktywnosci w obliczu lokalnych i globalnych problemów srodowiskowych.

4. Nacisk na rozwój nowatorskich metod ekspozycji zwierzat dla przyciagniecia uwagi i zainspirowania publicznosci, przy równo czesnym ciaglym kontrolowaniu i ulepszaniu warunków bytowania zwierzat.

5. Wykorzystywanie wspólnych mozliwosci wplywów WAZA i regionalnych organizacji ogrodów zoologicznych i akwariów do przekazywania informacji i wplywania na zmiany w polityce dotyczacej ochrony srodowiska.

6. Rozwój ogrodów zoologicznych dla uzyskania najwyzszych standardów etycznych, aby byc wiarygodnym dla pozyskiwania funduszy na akcje ochrony przyrody.

7. Promowanie roli ogrodów zoologicznych ogólowi spoleczenstwa i bezposrednie stawianie czola zagadnieniom, przy równoczesnym wypelnianiu misji ochrony przyrody.

8. Poszerzanie wspólpracy dla sprawnego wykorzystania limitowanych srodków i umozliwienia dzialan na skale swiatowa.

9. Rozwijanie i wykorzystywanie postepu technologicznego dla usprawnienia komunikacji, badan naukowych i edukacji.

10. Promowanie i rozwijanie struktur organizacyjnych, dzialajacych zespolowo na wszystkich poziomach.

11. Ocena, angazowanie i szkolenie pracowników wszystkich szczebli.

Rozdzial 1

Zintegrowana ochrona przyrody

Streszczenie

Niniejszy rozdzial objasnia, dlaczego i w jaki sposób wszystkie ogrody zoologiczne i akwaria powinny byc bezposrednio powiazane z programami ochrony przyrody w srodowisku naturalnym oraz dlaczego i jak powinny zintegrowac swoje dzialania ochroniarskie z dzialalnoscia statutowa, zarówno w sferze wewnetrznej jak i zewnetrznej. Wewnetrznie zintegrowane dzialania na rzecz ochrony przyrody to te, które oparte sa o profil organizacyjny ZOO lub akwarium i funkcjonuja w powiazaniu z codziennym kontaktem ze zwiedzajacymi. Zewnetrznie zintegrowane dzialania to te, które dana instytucja prowadzi poza swoim terytorium. Zarówno wewnetrzne jak i zewnetrzne dzialania zostaly omówione i wypunktowane, zaproponowano takze podstawowe strategie. Najwiekszy nacisk polozono na wspólprace, koordynacje i sposoby komunikowania sie.

Wizja

Znaczacym krokiem ogrodów zoologicznych i akwariów bedzie zintegrowanie wszystkich aspektów pracy z dzialaniami na rzecz ochrony przyrody. Fundamentalnymi elementami kultury kazdej organizacji beda zrównowazona eksploatacja i ochrona srodowiska oraz odpowiedzialnosc spoleczna i odpowiedzialnosc za srodowisko. Wartosci te beda przenikac wszystkie sfery dzialalnosci i beda ustalane i propagowane przez wszystkich zaangazowanych w sieci WAZA.

1.1 Introduction

Ogrody zoologiczne i akwaria zaczely uswiadamiac sobie swój wplyw na ochrone dzikiej przyrody juz w poczatkach XX wieku, a w latach 60-tych coraz czesciej wlaczaly ochrone przyrody jako glówna czesc swej misji. Na calym swiecie ogrody zoologiczne i akwaria, szczególnie te, które sa czlonkami WAZA, odgrywaja ogromna role w ochronie bioróznorodnosci i daza do powiekszania swego wkladu w ogólnoswiatowa ochrone przyrody rozmaitymi sposobami.

Obecnie swiatowa spolecznosc ogrodów zoologicznych i akwariów dazy do tego, aby wszyscy jej czlonkowie bezposrednio uczestniczyli w programach ochrony przyrody w srodowisku naturalnym i by dostrzegano ich zaangazowanie. Zaden pojedynczy ogród zoologiczny lub akwarium nie moze przyczynic sie znaczacy sposób do ochrony przyrody nie integrujac jej ze swa kultura organizacyjna; zintegrowana ochrona przyrody musi byc jego jasnym i wyraznym celem.

Osiagniecie zintegrowanej ochrony przyrody jest najbardziej efektywne wówczas, gdy wszystkie formy dzialalnosci ogrodu zoologicznego lub akwarium sa powiazane z innymi w sposób przemyslany i sa koordynowane zarówno od wewnatrz, jak i zewnetrznie; ich glównym celem sa ochrona zagrozonych gatunków i utrzymanie zdrowych ekosystemów. Procesy koordynacji, wspólpracy i komunikowania sie powinny stac sie rutynowe i proste.

Tak wiec, zintegrowana ochrona przyrody zawiera zespól procesów wewnetrznych, przy pomocy których ogród zoologiczny kieruje caloksztaltem swej dzialalnosci w powiazaniu z okreslonymi, jasno sprecyzowanymi programami ochroniarskimi. Zintegrowana ochrona przyrody moze takze sluzyc jako sztandar, pod którym programy ochroniarskie moga komunikowac sie ze zwiedzajacymi zoo, zwolennikami, mediami i ogólem spoleczenstwa.

Zintegrowane dzialania na rzecz ochrony przyrody beda róznic sie w róznych czesciach swiata z powodu czynników spolecznych i kulturowych oraz codziennej rzeczywistosci. Ogrody zoologiczne zlokalizowane w regionach o wysokiej bioróznorodnosci angazuja duzo swego czasu, energii i zasobów finansowych dla zapewnienia leczenia i utrzymania terenów dla poszczególnych, niegdys wolnozyjacych dzikich zwierzat. Chodzi tu o zwierzeta, które weszly w konflikt z ludzmi w osrodkach miejskich, zwierzeta przechwycone z nielegalnego handlu, dzikie zwierzeta bedace maskotkami, które staly sie ciezarem dla swych opiekunów, lub te, które staly sie ofiarami klesk zywiolowych takich jak powodzie, pozary lub trzesienia ziemi a takze te,

które sa zagubione, bezpanskie lub skradzione. Ogrody te sa czesto w znacznym stopniu zaangazowane w kwestie dobrobytu zwierzat, co moze wplywac na ich sposób angazowania sie i interpretowania zintegrowanej ochrony przyrody.

Swiatowe ogrody zoologiczne i akwaria moga podejmowac zadania w zakresie ochrony przyrody zarówno w swoich krajach, jak i poza ich granicami. Wiele ogrodów zoologicznych w Europie i Ameryce Pólnocnej prowadzi liczne prace w zakresie ochrony przyrody zarówno za granica, szczególnie w krajach o wysokiej bioróznorodnosci, jak równiez w swoich regionach, natomiast ogrody zoologiczne i akwaria Australii i Azji, regionów obejmujacych szereg endemicznych unikatów, wspólnymi silami kieruja wiecej srodków przeznaczonych na ochrone przyrody na projekty wewnatrzregionalne niz na projekty poza swym regionem. Liczne ogrody zoologiczne i akwaria na obszarach o wysokiej bioróznorodnosci, takich jak Ameryka Centralna i Poludniowa, Afryka oraz Azja poludniowa i wschodnia, wciaz staraja sie zdefiniowac swoja role w zintegrowanej ochronie przyrody. Placówki te czesto maja znacznie wieksza liczbe zwiedzajacych niz ogrody zoologiczne w innych rejonach i moga odpowiednio spozytkowac wiele energii i pracy swojej zalogi. Takie ogrody sa jednak idealnie usytuowane, aby móc uswiadamiac ogromna liczbe zwiedzajacych o problemach i potencjale ochrony przyrody w ich krajach. Tak wiec pojecie zintegrowanej ochrony przyrody moze miec rozmaite znaczenie w róznych miejscach.

Istnieje zawsze potencjalna rywalizacja o srodki pomiedzy dzialalnoscia na rzecz uzyskiwania przychodów przez ogrody zoologiczne a ich dazeniami i potrzebami w zakresie ochrony przyrody. Ogród zoologiczny lub akwarium, które dobrze prosperuja, zawsze beda w stanie przydzielic lub pozyskac wiecej srodków na ochrone przyrody niz ogrody zoologiczne, które zmagaja sie z koniecznoscia zaspokojenia potrzeb swoich zwierzat, zalogi i zwiedzajacych. Jednakze jakikolwiek ogród zoologiczny lub akwarium, nawet niewielki lub niedysponujacy nadwyzkami finansowymi, moze w znaczacy sposób przyczynic sie do ochrony przyrody. Ostatecznie nalezy spodziewac sie, ze zamiast tworzyc rywalizacje, ochroniarska rola ogrodów zoologicznych i akwariów zostanie tak dobrze zintegrowana z ich osiagnieciami, ze wlasciwa ochrona przyrody bedzie w rzeczywistosci czynnikiem wzrostu budzetu danej jednostki.

l.2 Wewnetrzna i zewnetrzna zintegrowana ochrona przyrody

Zintegrowana ochrona przyrody obejmuje dwa odrebne, lecz powiazane ze soba rodzaje dzialalnosci, wewnetrzna i zewnetrzna. Dzialania wewnetrzne oparte sa na systemie organizacyjnym danej placówki i funkcjonuja w powiazaniu z jej codziennymi relacjami z publicznoscia. Dzia- lania zewnetrzne dana instytucja realizuje poza swym terytorium.

Wewnetrzna zintegrowana ochrona przyrody

Wiekszosc ogrodów zoologicznych i akwariów na calym swiecie prowadzi juz szereg dzialan, które mozna by uznac za skladniki wewnetrznej zintegrowanej ochrony przyrody. Niektóre z nich sa wyszczególnione ponizej:

• Aby wzbudzac zainteresowanie zwiedzajacych, ogrody zoologiczne prezentuja swoje osiagniecia ogólowi spoleczenstwa uzywajac wielu metod wlaczajac w to reklame, bezposredni kontakt ze spoleczenstwem i przekazy ustne. W niektórych krajach jednak dzialanie takie nie jest wlasciwie konieczne a w pewnych okresach rozwaza sie nawet ograniczenie liczby zwiedzajacych.

W przyszlosci, poprzez przyjecie strategii zintegrowanej ochrony przyrody, ogrody zoologiczne i akwaria równiez:

Zewnetrzna zintegrowana ochrona przyrody

Strategia niniejsza podkresla, ze nowoczesny, kompleksowy swiat ochrony przyrody posiada liczne plany dzialan i wielu uczestników. Zadna pojedyncza organizacja ochroniarska, zoo, akwarium badz organizacja na rzecz rozwoju nie powinna dzialac sama. Dzialalnosc ochroniarska powinna byc prowadzona w ramach wspólpracy wszystkich zainteresowanych stron, majacych wspólny cel, unikajacych wzajemnej konkurencji i wyzysku. Ogrody zoologiczne i akwaria aktywnie dzialajace na rzecz ochrony przyrody musza z zaangazowaniem wspóldzialac z agencjami rozwoju, narodowymi i miedzynarodowymi agencjami ochrony przyrody, departamentami rzadowymi i lokalnymi spolecznosciami, aby znalezc dlugoterminowe, trwale rozwiazania. W przeszlosci nie powiodlo sie wiele takich dzialan na rzecz ochrony przyrody, które nie uwzglednialy szerszych aspektów, a w szczególnosci dzialan podejmowanych na rzecz rozwoju ludzkosci, i w dalszym ciagu jest to istotny problem.

W odróznieniu od licznych organizacji ochrony przyrody, które nie sa zbyt dostrzegalne dla ogólu spoleczenstwa, ogrody zoologiczne i akwaria, które ciesza sie popularnoscia, maja wyjatkowa mozliwosc wprowadzenia swojej publicznosci w szerszy swiat i objasnienia problematyki ochrony przyrody. Moga one efektywnie uswiadomic zwiedzajacym kwestie ochrony przyrody, zarówno problemy jak i rozwiazania, poprzez zintegrowanie swej wlasnej pracy z dzialaniami podejmowanymi przez inne organizacje ochrony przyrody; wykazujac dowody takiej integracji staja sie „oknem wystawowym”. Moga równiez dzialac jako naturalne osrodki zintegrowanej sieci wspólpracy organizacji zajmujacych sie rozwojem i ochrona przyrody, zapewniajac pomieszczenia konferencyjno-szkoleniowe oraz pomoce naukowe.

• realizowac swoje dzialania ochroniarskie w terenie poprzez tworzenie sojuszy strategicznych z innymi instytucjami realizujacymi swe projekty ochroniarskie w danym regionie, wlaczajac organizacje rzadowe i pozarzadowe, ochroniarskie, spoleczne, edukacyjne i rozwojowe;
  
• tam, gdzie to mozliwe, pozyskiwac srodki na wspieranie programów ochrony przyrody w terenie od zwiedzajacych, osób indywidualnych, korporacji, instytucji dobroczynnych lub innych zródel;
  
• tam, gdzie to mozliwe, koordynowac badz partycypowac we wlasnych terenowych projektach ochrony przyrody, badz praktycznie (pomoc techniczna), badz to dydaktycznie (poszerzanie umiejetnosci i angazowanie spoleczenstwa), badz poprzez badania naukowe;
  
• pracowac z osrodkami hodowlanymi i organizacjami chroniacymi dobrobyt zwierzat w ramach ich terenowych projektów ochrony przyrody, takimi jak inne lokalne zoo, osrodki hodowlane badz schroniska dla dzikich zwierzat;
  
• prowadzic lub wspierac stosowne badania naukowe zarówno w terenie jak i w zoo – takie badania powinny wnosic wklad bezposrednio w ochrone dzikiej przyrody, najlepiej w ochrone srodowiska i zanikajacych gatunków;
  
• uczestniczyc w dzialalnosci SSC (Species Survival Commission - Komisja ds. Przetrwania Gatunków) IUCN (Miedzynarodowej Unii Ochrony Przyrody), wlaczajac takie grupy tematyczne jak CBSG (Conservation Breeding Specialist Group - Zespól Specjalistów Hodowli Gatunków Chronionych), RSG (Reintroduction Specialist Group – Zespól Specjalistów ds. Reintrodukcji) i VSG (Veterinary Specialist Group – Zespól Specjalistów Weterynaryjnych);
  
• inspirowac i uczestniczyc w debatach politycznych ze swoim rzadem i rzadami innych krajów.

I.3 Konkluzja

Zintegrowana ochrona przyrody, jak nakreslono powyzej, nie jest latwa w realizacji. Mimo to, liczne ogrody zoologiczne i akwaria rozpoczely ten proces i sukces staje sie coraz bardziej oczywisty.

Zalecenia

Swiatowa Strategia Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (WZACS) apeluje do wszystkich instytucji, aby realizowaly strategie zintegrowanej ochrony przyrody i staraly sie rozsadnie i madrze lokowac swe zasoby ludzkie i finansowe, troskliwie planujac swe dzialanie ochroniarskie we wspólpracy z innymi organizacjami. Przyniesie to najwieksze korzysci dla zrównowazonej ochrony przyrody i ochrony zagrozonych gatunków, ich srodowiska i sasiadujacych z nimi ludzi.

Rozdzial 2

Ochrona populacji w naturze

Streszczenie

Niniejszy rozdzial przedstawia wizje ogrodów zoologicznych i akwariów, jako sily napedowej dla swiatowej ochrony przyrody i opisuje, jak mozna to osiagnac. Ramowy program, oparty na Konwencji o Bioróznorodnosci i Milenijnych Celach Rozwoju Organizacji Narodów Zjednoczonych, zostaje wprowadzony w zycie poprzez zaangazowanie w regionalne, narodowe i lokalne Plany Ochrony Bioróznorodnosci (Biodiversity Action Plans) oraz Programy Odzyskiwania Gatunków (Species Recovery Programme). Zapewnia to skonsolidowane a nie odizolowane dzialania ogrodów zoologicznych i akwariów. Instytucje te angazuja sie aktywnie w ochrone przyrody poprzez diagnozowanie, rozwiazywanie problemów i dzialania zapobiegawcze, ukierunkowane na dlugofalowe badania i programy. Dobry przyklad stanowia lekarze weterynarii ogrodów zoologicznych i akwariów, którzy maja wyjatkowa mozliwosc prowadzenia badan nad pojawiajacymi sie chorobami a takze nad interakcja pomiedzy zwierzetami dzikimi a domowymi i pomiedzy ludzmi a zwierzetami. Zdrowie dzikich zwierzat jest niezwykle istotnym czynnikiem w programach reintrodukcji i przesiedlania zwierzat, które staja sie coraz bardziej potrzebne dla przeciwdzialania fragmentacji srodowiska i konfliktowi czlowieka z dzika przyroda. Wszystkie te dzialania beda najefektywniej realizowane poprzez terenowe placówki, kierowane przez specjalistów z dziedziny ochrony przyrody. Ogrody zoologiczne i akwaria rozwijaja sie jako osrodki szkoleniowe dla tych specjalistów, równoczesnie tworzac lokalny potencjal dla celów ochrony przyrody. Koncentruja sie one równiez na wzorowym utrzymaniu zwierzat i ich hodowli, zarzadzaniu malymi populacjami i opiece weterynaryjnej nad dzikimi zwierzetami, wzbudzajac zainteresowanie i przyczyniajac sie do ochrony lokalnej fauny i flory. Ponadto, 600 mln osób corocznie odwiedzajacych ogrody zoologiczne i akwaria stanowi istotne zródlo pozyskiwania funduszy na cele ochrony przyrody. Podsumowujac, nalezy stwierdzic, ze ogrody zoologiczne i akwaria moga wniesc niezwykle istotny wklad w ochrone dzikiej przyrody zarówno w swoim kraju jak i poza jego granicami poprzez zastosowanie swej wiedzy, umiejetnosci i srodków. Poszerzanie udzialu w ochronie przyrody powinno byc sprawa najwyzszej wagi.

Wizja

Ogrody zoologiczne i akwaria wnosza znaczny wklad w ochrone dzikiej przyrody sluzac swoja wiedza, umiejetnosciami i swymi zasobami. Przejmuja inicjatywe w hodowli dzikich zwierzat, podejmuja przedsiewziecia zwiazane ze zdrowiem zwierzat, ich przemieszczaniem i reintrodukcja, uczestnicza w dzialaniach na rzecz prowadzenia badan naukowych, szkolen, edukacji i finansowanie dzialan w terenie. Ogrody zoologiczne i akwaria na calym swiecie stana sie wazna sila napedowa w swiatowych dzialaniach na rzecz ochrony przyrody poprzez angazowanie pracowników terenowych dzialajacych aktywnie na rzecz ochrony dzikich zwierzat i ich srodowisk.

2.1 Wstep

Moralny obowiazek ogrodów zoologicznych i akwariów wnoszenia bezposredniego wkladu w ochrone przyrody w naturze i stawania sie coraz skuteczniejsza sila, uczestniczaca w ochronie przyrody na arenie miedzynarodowej, nie jest niczym nowym. Jednak ostatnio dzialania te nabraly rozmachu, poniewaz wielu ludzi, zamiast ogladac zwierzeta i uczyc sie o nich w zoo, woli uczynic cos dla ich ochrony w naturze. Nadszedl czas, aby energicznie podjac zbiorowe dzialania dla ochrony przyrody, a ogrody zoologiczne i akwaria powinny swymi dzialaniami coraz intensywniej wspierac ochrone przyrody w naturze i utworzyc system akredytacji dla tych instytucji, które moga byc uznane za ogrody zoologiczne i akwaria. Od samego poczatku nalezy przyznac, ze ogrody

zoologiczne i akwaria maja rózne mozliwosci wspierania ochrony przyrody w terenie. Niniejszy rozdzial przedstawia zarys tego, co mozna osiagnac, dzialajac pojedynczo lub zespolowo. Jest rzecza oczywista, ze rózne instytucje beda uczestniczyc w rozmaitych dzialaniach. Wspieranie ochrony przyrody w naturze moze byc realizowane poprzez bezposrednie dzialania majace na celu poprawe warunków srodowiskowych i zwiekszanie liczebnosci gatunków chronionych, lub dzialania posrednie, takie jak edukacja, pozyskiwanie srodków i badania dotyczace prowadzenia polityki i jej wdrazania. Te posrednie dzialania sa wyczerpujaco omówione w innych rozdzialach, sa takze wspomniane ponizej.

2.2 Powiazania miedzynarodowe

We wprowadzeniu do Swiatowej Strategii Ochroniarskiej Ogrodów Zoologicznych (WZCS) opublikowanej w 1993 roku, Swiatowa Strategia Ochrony Przyrody opublikowana przez IUCN (Swiatowa Unia Ochrony Przyrody) w 1980 roku byla cytowana jako ramowy program dzialan na rzecz ochrony przyrody. Jednak polityka ta zmienila sie, gdy na Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 roku przyjeta zostala Konwencja o Róznorodnosci Biologicznej (CBD). Swiat ogrodów zoologicznych i akwariów musi teraz rozwazyc swoje propozycje i dzialania na rzecz ochrony przyrody pod tym katem, zamiast rozwijac inicjatywy specyficzne dla zoo, odlegle od glównego nurtu wysilków czynionych na rzecz ochrony przyrody.

Ponad 180 krajów jest sygnatariuszami Konwencji o Róznorodnosci Biologicznej (CBD) ( www.biodiv.org .), która jest aktem prawomocnym i wyznacza trzy glówne cele: ochrone róznorodnosci biologicznej; optymalna, zrównowazona eksploatacje skladników bioróznorodnosci i spra- wiedliwy i równy podzial korzysci wynikajacych z wykorzystania zasobów genetycznych (patrz tez Ramka 3). Istotna kwestia, która nalezy miec na uwadze w kontekscie miedzynarodowym jest to, ze Konwencja o Róznorodnosci Biologicznej (CBD) wyraznie rozróznia pojecia „ochrony przyrody” i „zrównowazonej eksploatacji” ,które w tej Konwencji stanowia dwa odrebne cele, w odróznieniu od Swiatowej Strategii Ochrony Przyrody, gdzie zrównowazona eksploatacja jest rozumiana jako element ochrony przyrody.

Konwencja o Róznorodnosci Biologicznej jest nadrzednym porozumieniem dotyczacym ochrony przyrody, jednak istnieje szereg konwencji komplementarnych: Ramsar Convention on Wetlands (Konwencja ramsarska o obszarach wodno-blotnych) z 1971 r. ( www.ramsar.org ), World Heritage Convention (Konwencja o Och- ronie Swiatowego Dziedzictwa) z 1972 r. ( www.unesco.org/whc ), Convention on International Trade In Endangered Species of Wild Fauna and Flora (Konwencja o Miedzynarodowym Handlu Dzikimi Zwierzetami i Roslinami Gatunków Zagrozonych Wyginieciem) z 1973 roku ( www.cites.org ), Convention on Migratory Species (Konwencja o Gatunkach Wedrownych) z 1979 roku ( www.cms.int ). Konwencje te pelnia równiez istotna role przy ustalaniu polityki dotyczacej ochrony przyrody.

2.3 Rozwój

Rozwazajac cale spektrum dzialan na rzecz ochrony przyrody, od poziomów globalnych do lokalnych, ogrody zoologiczne i akwaria musza miec swiadomosc, ze osiagniecie efektywnej ochrony przyrody i optymalna eksploatacja srodowiska maja szanse funkcjonowania jedynie wtedy, gdy wdrazane programy uwzgledniaja lokalna kulture, zródla utrzymania i potrzeby rozwojowe ( www.unep-wcmc.org.uk/bdp ). W szerszym ujeciu, Milenijne Cele Rozwoju ONZ ( www.undp.org/mdg ) dostarczaja uzytecznego ramowego programu ujmujacego te kwestie. Wiekszosc zamierzen i celów koncentruje sie na zwalczaniu ubóstwa i glodu, poprawie stanu zdrowia i wyksztalcenia, lecz równiez na optymalnej eksploatacji srodowiska, zakladajac „odwrócenie utraty zasobów naturalnych” do 2015 roku. Jest rzecza wazna, aby nie przeoczyc tego celu i aby wlaczyc go do innych zadan dotyczacych rozwoju.

Powiazanie ochrony przyrody i rozwoju byloby ogromnym krokiem naprzód, ale jesli jest to mozliwe, ogrody zoologiczne i akwaria uzyskaja mozliwosc wlaczenia sie w ten proces, lub przynajmniej posiadania wplywu na ogromne kwoty oficjalnej pomocy na rzecz rozwoju. Ramka 2.1 ukazuje dwa przyklady, jeden na szczeblu politycznym a drugi w pracy terenowej, które wskazuja, jak mozna tego dokonac. Inne inicjatywy ochroniarskie, wspierane przez ogrody zoologiczne i akwaria, zostaly uzgodnione z lokalna spolecznoscia, aby osoby bezposrednio zainteresowane nie placily nieproporcjonalnie wysokiej ceny za wyniki miedzynarodowych dzialan na rzecz ochrony przyrody. Tam, gdzie istnieje silna wiez socjalna i mozliwosc partnerskiego wspóldzialania na rzecz ochrony przyrody, taka polityka moze byc efektywna i dlugofalowa.

2.4 Reintrodukcje i przesiedlenia

Najwczesniejsze propozycje ochrony dzikich populacji przez ogrody zoologiczne w drodze hodowli i reintrodukcji budowano na sukcesach hodowlanych bizonów amerykanskich, Bison bison oraz europejskiego zubra, Bison bonasus , uzyskanych w ogrodach zoologicznych Ameryki Pólnocnej i Europy. Ogrody zoologiczne i akwaria moga funkcjonowac jako „arki”, w których hodowane sa populacje zwierzat otoczone troskliwa opieka a uzyskane potomstwo jest wypuszczane na wolnosc.

W sprzyjajacych okolicznosciach ogrody zoologiczne moga stanowic zródlo wiedzy, umiejetnosci a takze zwierzat. Moga przeprowadzic identyfikacje zwierzat hodowlanych (poprzez analize genetyczna, jesli to konieczne), utworzenie odpowiednich grup zwierzat dla prowadzenia udanej hodowli i odchowu mlodych, zajmowac sie potrzebami behawioralnymi a takze ustalac diety oraz standardy utrzymania zwierzat. Poprzez powiazanie tych aspektów gospodarki hodowlanej, wprowadzajac odpowiednie procesy przygotowawcze i aklimatyzacyjne przed ich reintrodukcja i prowadzac badania naukowe dla uzyskania najlepszych jej wyników, mozna przeznaczac wlasciwe zwierzeta do wypuszczania na wolnosc (patrz równiez rozdzial 9).

Jednak prosta logika tej metody czesto przeslania skomplikowana rzeczywistosc i liczne próby reintrodukcji gatunków uzyskaly jedynie czesciowy sukces i/lub byly ogromnie kosztowne. Niektóre z oczywistych ograniczen dotycza zwierzat zmuszonych do stawienia czola niebezpieczenstwom w srodowisku naturalnym; oczywistymi przykladami sa reintrodukcje lwiatki zlotej Leontopithecus rosalia i lemura wari Varecia variegata. Jeszcze bardziej zlozone problemy powstaja, gdy urodzone w zoo szympansy Pan troglodytes , które utracily naturalny lek przed ludzmi, sa wypuszczane na wolnosc i wchodza w konflikt z miejscowa ludnoscia – choc 17 szympansów zostalo wypuszczonych w Parku Narodowym Rubondo Island w Tanzanii w latach 1966-69 i od tego czasu liczebnosc tego stada wzrosla do okolo 50 osobników.

Ogrody zoologiczne i akwaria musza rozszerzac zakres swych badan dla poprawienia wyników reintrodukcji. W pózniejszych etapach dzialan na rzecz przywracania gatunków naturze moga pojawiac sie nowe czynniki przyczyniajace sie do ich wymierania, które badz nie istnialy, badz nie wymagaly podejmowania dzialan zapobiegawczych. Na przyklad pierwotny sukces programu restytucji oryksa arabskiego w Omanie zmienil sie radykalnie wskutek odlawiania zwierzat celem zasiedlania ich na innych obszarach; tego nie mozna bylo przewidziec. Projekty reintrodukcji dotycza nie tylko zwierzat, lecz czesto lacza aspekty ekolo- giczne, socjalne, ekonomiczne i polityczne, które nalezy rozwazac dlugofalowo. Jesli w projekcie nie zostana uwzglednione kwestie socjoekonomiczne i elastyczny system zarzadzania, moze on zakonczyc sie niepowodzeniem i frustracja.

Wypuszczanie zwierzat dla zmniejszenia ich nadwyzki w zoo lub rzekomo dla poprawy ich warunków bytowania zwieksza prawdopodobienstwo zachorowan i prowadzi do powstawania problemów behawioralnych i srodowiskowych z osiadlymi gatunkami roslin i zwierzat, a takze innych zagrozen dla ludzi i zwierzat, zamiast wspierac ochrone dziko zyjacych populacji. Dzialania takie powinny ograniczac sie do przypadków, w któ- rych zostaly przeprowadzone odpowiednie badania i podjete srodki ostroznosci w celu upewnienia sie, ze nie wplyna one niekorzystnie na istniejace dzikie populacje i ekosystemy. Po wypuszczeniu zwierzat nalezy równiez prowadzic szczególowy monitoring gwarantujacy uzyskanie rzetelnych informacji naukowych, mogacych w przyszlosci miec wplyw na kolejne próby reintrodukcji.

Wazna dzialalnoscia, w której wykorzystywane sa liczne doswiadczenia i wiedza fachowa uzyskiwane z programów reintrodukcji, jest przesiedlanie dzikich zwierzat. Dzialania takie sa podejmowane na przyklad w celu zredukowania konfliktów pomiedzy ludzmi a dzikimi zwierzetami, gdy dzikie zwierzeta zabijaja zwierzeta domowe badz ludzi (np. tygrysy, Panthera tigris , w Malezji), lub tez niszcza ich mienie (np. slonie afrykanskie, Loxodonta africana , w Zimbabwe lub Botswanie).

Z uwagi na postepujaca fragmentacje srodowiska i zmiany klimatyczne wplywajace na jego zasieg i jakosc, przesiedlanie zwierzat staje sie coraz wazniejszym narzedziem ochrony przyrody w naturze. Wiedza i umiejetnosci wyszkolonych i doswiadczonych specjalistów z ogrodów zoologicznych i akwariów, jak równiez innych specjalistów z zakresu hodowli zwierzat, sa niezbedne dla organizacji ochrony przyrody w prowadzeniu takich dzialan.

Rzecz jasna, te usilowania na niewiele sie zdadza, jesli brakuje umiejetnosci i srodków do utrzymywania dzikich populacji i gospodarowania nimi.

Ramka 2.l

Laczenie dzialan na rzecz ochrony przyrody i rozwoju

Kampania Bushmeat EAZA

W roku 2000 rozpoczela sie Kampania Bushmeat Europejskiej Organizacji Ogrodów Zoologicznych i Akwariów, (EAZA). Zadanie to, majace na celu podnoszenie spolecznej swiadomosci i zebranie funduszy, obejmowalo równiez petycje, podpisana przez 1,9 mln osób, które zwiedzily europejskie ogrody zoologiczne, wzywajaca Parlament i Komisje Unii Europejskiej do podjecia szerokich dzialan dla ochrony malp czlekoksztaltnych i innych wielkich ssaków, które gina, poniewaz ich mieso jest przedmiotem handlu. Rezultaty to rezolucja Parlamentu Europejskiego o prowadzeniu europejskiej strategii inwestycji pomocowych (np. transportu) w taki sposób, aby mogly one uwzgledniac problemy poruszane w kampanii, oraz wezwanie do powiekszenia wydatków na inicjatywy, zmierzajace do udoskonalenia metod postepowania z handlem miesem dzikich zwierzat.

Królewski Park Narodowy Chitwan

2.5 Zdrowie dzikich zwierzat

Ogrody zoologiczne i akwaria dysponuja ogromna rzesza lekarzy weterynarii wyspecjalizowanych w leczeniu zwierzat nieudomowionych, którzy moga aktywnie uczestniczyc w ochronie przyrody w naturze, przyczyniajac sie do poszerzania wiedzy i umiejetnosci i pomagajac w interwencjach i zabiegach w terenie. Ogrody zoologiczne i akwaria stanowia równiez baze szkoleniowa dla lekarzy weterynarii opiekujacych sie zwierzetami w naturze.

Udzial lekarzy weterynarii w reintrodukcji polega na ocenie i leczeniu dolegliwosci i chorób oraz kontroli pasozytów i czynników patogennych w zoo i innych instytucjach zajmujacych sie hodowla dzikich zwierzat, jak równiez zabezpieczaniu przed chorobami, stresem i okaleczeniami podczas transportu i wypuszczania. Zanim zwierzeta zostana wypuszczone, musza przejsc szczególowe badania, aby uniknac mimowolnego wprowadzenia pasozytów i czynników chorobotwórczych z osrodków hodowlanych do srodowiska.

Zdrowie dzikich zwierzat jest równiez wazna kwestia w ochronie dzikich populacji. Istniejacy od dawna problem ksiegosuszu opisano w Ramce 2.2. Pilnym problemem staja sie nowe i pojawiajace sie choroby, co obrazuje katastrofalny spadek populacji plazów w ostatnich latach przynajmniej na czterech kontynentach, bedacy rezultatem zainfekowania nowym patogennym grzybem.

Inne problemy zdrowia dzikich zwierzat takze musza byc dobrze rozumiane. Na przyklad, badania wspanialego orlana Haliaeëtus pelagicus , prowadzone przez moskiewskie zoo, wykazaly, ze olów z pocisków w padlinie ulegal kumulacji w cialach tych ptaków powodujac ich smierc. Nowojorskie Towarzystwo Ochrony Dzikiej Przyrody prowadzi badania w Afryce centralnej nad wirusem Ebola, który wedlug poszlak dziesiatkuje populacje goryli nizinnych i szympansów. Ostatnio gwaltowny i szybki spadek liczebnosci sepów bengalskich okazal sie byc wynikiem uzywania leku diklofenak u zwierzat udomowionych, a w szczególnosci bydla, którego padlina stanowi glówne pozywienie tych sepów.

turystyczne organizowane w celu obserwowania goryli górskich: istnieja dowody na to, ze ludzkie choroby moga byc przenoszone na dzikie populacje malp czlekoksztaltnych. Lekarze weterynarii zajmujacy sie dzikimi zwierzetami musza odgrywac kluczowa role w organizowaniu przedsiewziec turystycznych, aby zapewnic bezpieczenstwo dzikim populacjom malp czlekoksztaltnych i innych gatunków zwierzat.

Ramka 2.2

Ksiegosusz

2.6 Terenowe oddzialy ochrony przyrody

Reintrodukcje, zdrowie dzikich zwierzat i badania prowadzone w ogrodach zoologicznych same w sobie nie stanowia wystarczajacej bazy dla uzyskania dlugotrwalej ochrony przyrody w terenie. Moga one odniesc sukces jedynie w okreslonych okolicznosciach, czesto dla ratowania beznadziejnej sytuacji, ze zmiennym i niepewnym powodzeniem; sa one czesto bardzo drogie. Aby stac sie powazniejsza sila znaczaca w ochronie przyrody w naturze, ogrody zoologiczne i akwaria beda musialy utworzyc lub wspomagac terenowe grupy ekspertów z dziedziny ochrony przyrody.

Ta wiedza bedzie drogowskazem dla urzedów, zajmujacych sie ochrona przyrody w ich dlugoterminowych dzialaniach.

2.7 Podstawy finansowania

Aby przyspieszyc te przemiany, ogrody zoologiczne i akwaria moga laczyc zasoby, zwlaszcza finansowe, aby móc dzialac dla ochrony przyrody w terenie, poniewaz wiele z nich moze nie byc w stanie utworzyc wlasnych oddzialów terenowych. Ogrody zoologiczne i akwaria odwiedza corocznie ponad 600 mln osób ( www.waza.org ), ponadto czesto tworza one organizacje, zrzeszajace setki tysiecy czlonków. Reprezentuja tez znaczna czesc spolecznosci zaangazowanej w ochrone przyrody, stanowiacej wazne zródlo pozyskiwania funduszy na ochrone przyrody.

zbiorowy sponsoring, granty pozyskiwane z fundacji badz z dotacji rzadowych, które z kolei stanowia potencjal potrzebny do zgromadzeniaznacznych funduszy na ochrone przyrody w terenie.

Zakres finansowania terenowych projektów ochrony przyrody przez ogrody zoologiczne jest znacznie zróznicowany. Wielkie instytucje wydaja znaczne sumy, ale tak samo grupy ogrodów zoologicznych kooperuja ze soba dla realizowania projektów ochrony przyrody. Na przyklad, konsorcjum 39 ogrodów zoologicznych utworzylo Madagaskarska Grupe Faunistyczna (MFG – Madagascar Fauna Group) ( www.madagascarfaunagroup.org ), finansujaca dzialania terenowe wlacznie z edukacja ekologiczna i reintrodukcja lemurów. W roku 2003 ponad 120 ogrodów zoologicznych zrzeszonych w EAZA, jak równiez ogrody zoologiczne Australazji, Rosji a takze ogrody zoologiczne niezrzeszone w EAZA, polaczylo swe wysilki dla zebrania srodków na 9 projektów ochrony tygrysów w srodowisku naturalnym, wspieranych przez organizacje 21 th Century Tiger.

2.8 Wzbogacanie terenów ogrodów zoologicznych i akwariów

Ogrody zoologiczne i akwaria stanowia równiez ostoje dla rodzimych dzikich gatunków zwierzat, jednak ta ich rola nie jest dostrzegana. Moga one jednak byc tak ksztaltowane, aby mogly w nich powstac siedliska dla rodzimych, rzadkich gatunków zwierzat, których nie maja w swoich kolekcjach. Poprzez sadzenie zywoplotów, pozostawianie chwastów i zbutwialego drewna dla owadów, budujac sadzawki, dostarczajac pokarm o stalych porach, zapewniajac ochrone w postaci budek dla ptaków i popielic lub budek dla nietoperzy, mozna przywabic wiele

gatunków zwierzat. Niektóre z nich moga stanowic rzadkosc w skali krajowej badz lokalnie, tak jak wróbel domowy Passer domesticus w londynskim Zoo i zólw bagienny Clemmys muhlenbergi w Zoo Baltimore.

2.9 Szkolenia

Ogrody zoologiczne i akwaria, które planuja wspieranie efektywnej ochrony przyrody w srodowisku naturalnym i zwiekszenie swoich mozliwosci prowadzenia analiz i badan oraz zamierzaja realizowac polityke ochroniarska, musza opracowac nowe metody zarzadzania. Ochrona przyrody w terenie z reguly jest realizowana z dala od instytucji macierzystej, nierzadko w innym kraju, we wspólpracy z lokalnymi wladzami, czesto w obcym jezyku i odmiennej kulturze, gdzie personel pracujacy w srodowisku musi byc wspierany na odleglosc. Istnieje ciagla potrzeba prowadzenia szkolen personelu zajmujacego sie ochrona przyrody, gospodarka lesna, zatrudnionego w parkach narodowych oraz w ogrodach zoologicznych i akwariach w krajach, w których zyje wiele rzadkich roslin i zwierzat, a mozliwosci szkolenia i edukacji sa niewystarczajace.

Ogrody zoologiczne i akwaria moga stanowic idealne wrecz miejsca szkolenia dla tych specjalistów, uwzgledniajace ich kwalifikacje. Przykladami dlugoletniej dzialalnosci w tej dziedzinie sa Smithsonian Institution's Conservation and Research Center we Front Royal w stanie Wirginia w Stanach Zjednoczonych ( www.nationalzoo.si.edu/Conservation AndScience/CRC ) i Miedzynarodowe Centrum Szkoleniowe prowadzone przez Durrell Wildlife Conservation Trust ( www.durrellwildlife.org ) w Trinity na wyspie Jersey. Utrzymywanie wielu gatunków zwierzat jest niezwykle istotnym czynnikiem, umozliwiajacym podnoszenie kwalifikacji i budowanie swiatowej sieci specjalistów o podobnych pogladach. Nastepnym krokiem w budowaniu tego potencjalu dla ogrodów zoologicznych i akwariów, odnoszacych sukcesy w szkoleniach, jest scisla wspólpraca z innymi ogrodami zoologicznymi i akwariami, posiadajacymi mozliwosci finansowe i zainteresowanymi nauczaniem organizatorów i instruktorów.

2.10 Ocena

Istnieje niewiele badan, które moglyby ocenic efektywnosc projektów ochrony przyrody, wspieranych przez ogrody zoologiczne i akwaria, badz inne organizacje ochrony przyrody.

Wynika stad koniecznosc opracowania obiektywnych metod oceny sukcesów osiaganych przez te projekty.

2.I I Wnioski koncowe

Ogrody zoologiczne i akwaria maja doskonala pozycje, umozliwiajaca im uczestniczenie w ochronie przyrody w srodowisku naturalnym, zarówno we wlasnych krajach jak i poza ich granicami, jesli powiaza ze soba dwa sposoby dzialania: po pierwsze, moga dzielic sie wyjatkowo bogata wiedza w zakresie ochrony zwierzat, ich dobrobytu, hodowli, zarzadzania malymi populacjami i opieki zdrowotnej nad dzikimi gatunkami; po drugie, moga realizowac terenowe projekty ochrony przyrody poprzez wspólprace z lokalnymi partnerami i wspierajacymi instytucjami. Niezwykla kombinacja tych dwóch potencjalów, wiedzy fachowej i zasobu informacji daje ogrodom zoologicznym i akwariom jedyna w swoim ro- dzaju mozliwosc uczestniczenia w ochronie przyrody w srodowisku naturalnym.

Krótko mówiac, ogrody zoologiczne i akwaria moga aktywnie i bezposrednio uczestniczyc w ochronie dzikich populacji poprzez:

• Doradztwo w zakresie zdrowia dzikich zwierzat i praktyczna pomoc w terenie;

• Finansowanie;

• Zakladanie i / lub wspieranie terenowych oddzialów ochrony przyrody;

• Szkolenie poprzez programy ochrony przyrody, wlaczajac programy ochrony gatunków rodzimych wystepujacych naturalnie na terenie zoo;

• Programy szkoleniowe.

Te bezposrednie dzialania dla ochrony przyrody musza byc uzupelniane i wspierane poprzez dzialania posrednie: badania nad genetyka, fizjologia, zywieniem, zachowaniem, ekologia behawioralna, dobrobytem i roz- rodem zwierzat; pozyskiwanie funduszy na dzialalnosc terenowa; szkolenie i podnoszenie swiadomosci oraz dzialania polityczne.

Zalecenia

Swiatowa Strategia Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (WZACS) wzywa wszystkie ogrody zoologiczne i akwaria do zwiekszania wysilków na rzecz wspierania ochrony przyrody w srodowisku naturalnym.

WZACS uwaza, ze ogrody zoologiczne i akwaria, popierane przez WAZA i swe regionalne i narodowe stowarzyszenia, powinny oprzec dzialalnosc na rzecz ochrony przyrody na lokalnych, narodowych badz regionalnych Planach Dzialan na Rzecz Bioróznorodnosci i/lub na podobnych programach ratowania gatunków. Tam, gdzie programy takie nie istnieja lub niewlasciwie funkcjonuja, ich utworzenie powinno zostac zapoczatkowane, wspierane lub umacniane.

WZACS kladzie nacisk na to, aby ogrody zoologiczne i akwaria nie uczestniczyly niezaleznie w programach reintrodukcji lub przesiedlania zwierzat, lecz musza one wspóldzialac z innymi instytucjami i zawsze z wlasciwymi organami rzadowymi, odpowiednimi grupami specjalistów IUCN/SSC i innymi rzadowymi i pozarzadowymi organizacjami ochrony przyrody, szczególnie w krajach, w których jest prowadzona dzialalnosc ochroniarska.

WZACS zdecydowanie zaleca, aby tam, gdzie jest to mozliwe, ogrody zoologiczne i akwaria prowadzily nabór, szkolenie i wspieranie personelu do prowadzeni do pracy w terenie; WZACS równiez wyraza uznanie dla tych ogrodów zoologicznych akwariów, które prowadza szkolenia dla specjalistów od ochrony przyrody i zacheca inne instytucje do rozwazenia mozliwosci utworzenia wlasnych szkolen lub udzielania pomocy szkoleniom, które sa juz prowadzone.

WZACS wzywa wszystkie narodowe i regionalne stowarzyszenia i wszystkie ogrody zoologiczne i akwaria, bez wzgledu na wielkosc, do aktywnego uczestnictwa w pozyskiwaniu funduszy na ochrone przyrody w srodowisku naturalnym.

WZACS sugeruje, aby wszystkie ogrody zoologiczne i akwaria wzbogacaly swój teren o miejsca, które moga zapewnic srodowisko naturalne dla zagrozonych gatunków rodzimych.

Rozdzial 3

Nauka i badania

Streszczenie

Niniejszy rozdzial przedstawia wizje ogrodów zoologicznych i akwariów, które sa postrzegane jako powazne, szanowane instytucje naukowe zintegrowane ze srodowiskiem naukowym, podejmujace rozsadne decyzje dotyczace dzikiej przyrody. Dowodzi równiez, ze dzieki kolekcjom zywych okazów ogrody zoologiczne i akwaria posiadaja wyjatkowa mozliwosc przyczyniania sie do badan w zakresie ochrony przyrody. Ponadto stanowia one miejsce dla spotkan naukowców i zwiedzajacych, pomagajac w ten sposób w zrozumieniu nauki, stwarzajac mozliwosc wzrostu swiadomosci odnosnie badan i ich znaczenia dla ochrony przyrody. Ogrody zoologiczne i akwaria moga podejmowac badania naukowe dla wspierania wlasnych jak tez i innych celów (np. poprzez wspólprace z uniwersytetami). Kategorie badawcze obejmuja zarówno badania w dziedzinie nauki czystej jak i stosowanej (np. biologia malych populacji, behawior, zywienie, biologia rozrodu), badania nad ochrona in situ (np. ekologia behawioralna, badania srodowiskowe) oraz badania ukierunkowane na rozwój innych zadan (informowanie zwiedzajacych, marketing, ocena jakosci wybiegów). Zaklada sie, ze wszystkie projekty badawcze, które wnosza wklad do ochrony przyrody, powinny byc rejestrowane a informacje o nich powinny byc latwo dostepne. Dla urzeczywistnienia tych celów powstaja bazy danych. Ogrody zoologiczne i akwaria moga rozwinac swój potencjal badawczy poprzez utrzymywanie personelu zajmujacego sie badaniami, rozwijanie partnerskiej wspólpracy z uniwersytetami oraz poprzez wspieranie regularnych publikacji, sympozjów i warsztatów w celu prezentowania wyników badan i dyskutowania na ich temat. Poprzez poszerzanie dostepnosci wyników badan (zarówno dla srodowisk naukowych, jak i dla pracowników ogrodów zoologicznych i akwariów) oraz dzielenie sie technika i doswiadczeniami mozna maksymalnie zwiekszac korzysci z przeprowadzonych badan. Otwierajac dostep do swych kolekcji zwierzat i materialów, ogrody zoologiczne i akwaria pomagaja równiez w rozwoju badan w przyszlosci. Podsumowujac nalezy podkreslic, ze ogrody zoologiczne i akwaria posiadaja znaczne mozliwosci rozwijania wlasnych badan naukowych w obrebie swoich kolekcji zwierzat, a takze uczestniczenia w ochronie przyrody w srodowisku naturalnym.

Wizja

Nasza wizja sa ogrody zoologiczne i akwaria calkowicie i aktywnie zintegrowane ze srodowiskiem naukowym a takze istniejace w swiadomosci spolecznej jako powazne, szanowane instytucje, podejmujace rozsadne decyzje naukowe i wnoszace istotny wklad w swiatowa ochrone przyrody.

3.l Wstep

Swiat stoi w obliczu naglego i ogromnego kryzysu ochrony przyrody. Badania naukowe sa kwestia fundamentalna dla definiowania i podejmowania wyzwan. Aby jak najefektywniej realizowac zadania ochrony przyrody in situ nalezy priorytetowa role nadac badaniom naukowym, które maja wyrazny, znaczacy wklad w ochrone dzikich populacji i srodowiska naturalnego. Jedynie dzieki dlugofalowym programom naukowym bedziemy mogli prawidlowo rozpoznawac problemy dotyczace ochrony przyrody, ustalac priorytety dzialan, podejmowac interwencje ochroniarskie i monitorowac rezultaty przeprowadzonych akcji. Od chwili opublikowania Swiatowej Strategii Ochrony Przyrody Ogrodów Zoologicznych nieco ponad 10 lat temu, badania naukowe w ogrodach zoologicznych zyskaly na jakosci i znaczeniu. Pomimo tego postepu, w ciagu kolejnych 10 lat ogrody zoologiczne i akwaria musza uczynic jeszcze wiecej dla ochrony przyrody.

Dzieki swym kolekcjom zwierzat, ogrody zoologiczne i akwaria moga wyjatkowo skutecznie przyczyniac sie do badan dotyczacych ochrony przyrody. Zadna inna siec instytucji nie moze dysponowac tak bogatym wachlarzem materialu badawczego, jaki stanowia róznorodne populacje hodowlane swiatowej fauny. Ponadto ogrody zoologiczne i akwaria stanowia wyjatkowe miejsce spotkan dla badaczy i publicznosci, zapewniajac forum umozliwiajace interpretowanie wyników badan i objasnianie ich znaczenia dla dzialan na rzecz ochrony przyrody.

Badania sa narzedziem umozliwiajacym lepsze wykonywanie wszelkich zadan – uczenie sie na próbach, na próbach innych i na podobnych doswiadczeniach. Dzialania te musza byc prowadzone w sposób konsekwentny i kazdy dyrektor zoo powinien zdawac sobie z tego sprawe. Badania nie powinny byc traktowane jako uciazliwy dodatek w codziennej pracy.

3.2 Zakres badan

Istnieja dwie glówne kategorie badan naukowych w ogrodach zoologicznych i akwariach: (1) badania sluzace danej instytucji osiagnieciu okreslonych celów oraz (2) badania podejmowane w zoo przez inne osoby lub instytucje dla osiagania ich wlasnych celów, niestojacych w sprzecznosci z celami ogrodu zoologicznego. Pierwsza kategoria to badania dotyczace hodowli zwierzat, upodoban publicznosci, metodyki edukacji i interpretacji, problematyki ochrony przyrody itp., w duzej mierze zalezne od celów danego ogrodu zoologicznego. Druga kategoria obejmuje pomaganie badaczom z uniwersytetów i instytucjom naukowym poprzez zapewnienie dostepu do materialu badz materialu pochodzacego od gatunków nieudomowionych dla analizy porównawczej.

Nie jest rzecza mozliwa opisanie wszystkich rodzajów badan podejmowanych przez ogrody zoologiczne i akwaria. Jednak kontekst w Ramce 3.1 ilustruje zakres i powiazania rozwazanego podmiotu badan. Chociaz istnieja dziedziny pokrywajace sie ze soba, mozemy dalej podzielic badania na nastepujace kategorie:

krajowych, informacje te powinny byc gromadzone i szeroko udostepniane aby pomagac instytucjom w rozszerzaniu zakresu badan naukowych. Pomimo, ze w chwili obecnej nie istnieje usystematyzowana swiatowa baza danych, Ramka 3.1 podaje przyklad regionalnej bazy danych.

Ramka 3.1

 Komputerowa baza danych AZA dotyczaca badan w Zoo

Amerykanskie Stowarzyszenie Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (AZA) zalozyla komputerowa baze danych zwana Rocznym Raportem Ochrony Przyrody i Nauki (ARCS). Stanowi ona znakomity model obszerniejszej bazy danych umozliwiajacej sledzenie swiatowych projektów ochrony przyrody. Baza danych moze byc przeszukiwana na podstawie slowa kluczowego, nazwiska badacza, tematu, miejscowosci lub regionu, nazwy instytucji AZA, tytulu programu ochroniarskiego, nazwy instytucji wspólpracujacej (w tym agend rzadowych i organizacji pozarzadowych, uczelni wyzszych lub uniwersytetów oraz niezrzeszonych w AZA ogrodów zoologicznych i akwariów), rodzaju badan badz daty.

W latach 2000 - 2001 instytucje czlonkowskie AZA poinformowaly, ze uczestniczyly w ponad 2230 projektach ochrony przyrody (1390 in situ i 610 ex situ , 230 w obydwóch) w 94 krajach. Opublikowano 1450 ksiazek, rozdzialów ksiazkowych, artykulów prasowych, referatów naukowych, plakatów i rozpraw lub dysertacji. Publikacje mozna odnalezc przy pomocy slów kluczowych, nazwiska autora, rodzaju publikacji, nazwy instytucji lub daty.

3.3 Ustalenie priorytetów

Zródla finansowania badan sa ograniczone i musza byc starannie rozdysponowywane. Pierwszenstwo musza miec badania majace oczywisty wklad w ochrone gatunków, populacji i srodowisk naturalnych. Tok ustalania priorytetów powinien uwzgledniac zarówno wyjatkowe atuty i mozliwosci, jakimi moga dyspono- wac ogrody zoologiczne i akwaria, jak równiez niezalezna ocene potrzeb w zakresie ochrony przyrody.

Ogrody zoologiczne i akwaria powinny stac sie nieodlaczna czescia skladowa narodowych i globalnych organizacji prowadzacych badania na rzecz ochrony przyrody poprzez sformalizowanie stosunków z organizacjami zajmujacymi sie ocena i okreslaniem priorytetów ochroniarskich i zwiazanych z nimi zagadnien. Nalezaloby tu wlaczyc organizacje rzadowe dzialajace na rzecz dzikiej przyrody; grupy specjalistów IUCN – Miedzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i SSC –

Species Survival Commission (Komisji Przetrwania Gatunków), a w szczególnosci CBSG – Conservation Breeding Specialist Group (Grupa Specjalistów Hodowli Zachowawczej); CITES – Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (Konwencja o Miedzynarodowym Handlu Zagrozonymi Gatunkami Dzikiej Fauny i Flory); CMS – (Konwencja o Gatunkach Migrujacych); uniwersytety i instytucje badawcze oraz dobrze zorganizowane pozarzadowe organizacje zajmujace sie ochrona przyrody.

3.4 Bazy danych i banki materialu badawczego

Bazy danych i banki materialów badawczych sa sprawa zasadnicza. Sprzyjaja zwiekszeniu wydajnosci i sa cenna pomoca dla badaczy i osób kierujacych ogrodami zoologicznymi i akwariami a takze dla badaczy pracujacych w terenie. Zasoby te zyskuja na wartosci poprzez szerokie uczestnictwo, dostep oraz wzajemna kompatybilnosc tam, gdzie tylko jest to mozliwe.

Srodowisko ogrodów zoologicznych jest obecnie przygotowane do utworzenia ogromnej bazy danych, która stwarza badaczom mozliwosc dostepu do danych praktycznie wszystkich zwierzat w okolo 600 instytucjach

znajdujacych sie na szesciu kontynentach. W ostatecznym ksztalcie baza ta bedzie zawierac wszelkie informacje o pochodzeniu i historii choroby kazdego zwierzecia w ogrodach zoologicznych i akwariach. Glówny spis bedzie polaczony z innymi bazami danych obejmujacymi informacje z zakresu zywienia i behawioru. W ten sposób powstanie baza ogólna, dostepny w sieci ZIMS ( Zoological Information Management System – System Zarzadzania Informacja Zoologiczna) – nowa wersja ISIS – jedyne najpotezniejsze narzedzie do pracy badawczej pozostajace w naszej dyspozycji (Ramka 3.2). Taka baza danych powstanie w przeciagu najblizszego dziesieciolecia (patrz równiez rozdzial 4).

Ramka 3.2

ISIS i Globalna Baza Danych

Miedzynarodowy System Informacji o Gatunkach (ISIS) zostal utworzony w 1973 roku. Jest on obecnie niedochodowa czlonkowska organizacja sieciowa zarzadzana przez miedzynarodowa rade powiernicza wybierana przez czlonków, obejmujaca 613 instytucji z 70 krajów na 6 kontynentach. Czlonkowie przekazuja standaryzowane, szczególowe dane dotyczace ponad 1.8 mln zwierzat okazowych nalezacych do 10 000 gatunków. W ciagu 30 lat istnienia, ISIS stworzylo unikalna skarbnice wiedzy i archiwum. Stanowi ona wartosciowa baze umozliwiajaca solidne prowadzenie dokumentacji hodowlanej, ochrony gatunków i podstawowych badan; posiada wiarygodnosc i pozostaje w zgodzie z miedzynarodowymi konwencjami, jak Konwencja o Miedzynarodowym Handlu Zagrozonymi Gatunkami Dzikiej Fauny i Flory (CITES) i narodowymi organizacjami na calym swiecie.

3.5 Optymalizacja wykorzystania srodków

Wiele ogrodów zoologicznych i akwariów zatrudnia obecnie profesjonalnych specjalistów do prowadzenia bada n. Artykuly naukowe oparte na dzialalnosci ogrodów zoologicznych i akwariów sa regularnie publikowane, zwieksza sie takze liczba sympozjów poswieconych badaniom w ogrodach zoologicznych. Ten trend musi byc kontynuowany, wspierany i poszerzany, jesli ogrody zoologiczne i akwaria zamierzaja w pelni wykorzystac swój potencjal. Szczególnie ogrody zoologiczne i akwaria musza posiadac latwy dostep do specjalistów z szeroko stosowanych dziedzin; gdyby to bylo mozliwe, ci specjalisci powinni byc obeznani z dzialalnoscia ogrodów zoologicznych i akwariów. Przyklady wspólpracy sa opisane w Ramce 3.3.

• Ogrody zoologiczne, akwaria i/lub stowarzyszenia regionalne moga budowac strategiczna wspólprace partnerska z waznymi instytucjami badawczymi aby uzyskac dostep do porad specjalistów i do wykwalifikowanych badaczy.

• Grupy ogrodów zoologicznych i akwariów moga wspólpracowac dla utworzenia jednego lub wiecej stanowisk badawczych aby zapewnic sobie mozliwosc dzialania jak równiez wzmacniac regionalne i globalne sieci doradców.

• Poszczególne ogrody zoologiczne i akwaria moga specjalizowac sie w okreslonych dziedzinach badan i zatrudniac zespól badaczy dla ich prowadzenia. Taki zespól bedzie czescia regionalnej i globalnej sieci doradców.

• Instytucje, zarówno pojedynczo jak i zespolowo moga inicjowac i wspierac regularne publikacje, sympozja i seminaria umozliwiajace prezentowanie i dyskutowanie kwestii ochrony przyrody.

Ramka 3.3

Wspólne prace badawcze

AZA i Zoo St. Louis

Centrum Antykoncepcji Dzikich Zwierzat (WCC) rozpoczelo dzialalnosc jako Grupa Doradcza ds. Antykoncepcji Amerykanskiego Stowarzyszenia Ogrodów Zoologicznych i Akwariów w roku 1989. Z uwagi na wzrost znaczenia antykoncepcji w programach hodowlanych, Grupa Doradcza rozszerzyla swoja dzialalnosc i zwiekszyla liczbe czlonków. Zoo ST. Louis, jako siedziba przewodniczacych tej Grupy, zapewnilo fundusze i srodki konieczne do jej funkcjonowania. W roku 2000 AZA – Amerykanskie Stowarzyszenie Ogrodów Zoologicznych i Akwariów – wybralo Zoo ST. Louis na siedzibe dla nowopowstalego Centrum Antykoncepcji Dzikich Zwierzat – WCC. W Centrum dzialaja naukowcy, lekarze weterynarii i asystenci hodowlani posiadajacy wiedze fachowa w dziedzinie kontroli rozrodu i badan nad antykoncepcja u dzikich zwierzat.

Zarzad ogrodów zoologicznych Nowej Poludniowej Walii i Australijski Rejestr Zdrowia Dzikich Zwierzat

Szerokie uczestniczenie w nauce i badaniach prowadzi do wzrostu swiadomosci odnosnie metod ich prowadzenia, potrzeb i korzysci. Wszelkie dziedziny dzialan ogrodów zoologicznych i akwariów, jak równiez programy ochrony przyrody in-situ , czerpia korzysci z badan, przy czym cala zaloga powinna byc zaangazowana bezposrednio poprzez uczestniczenie w badaniach badz poprzez otrzymywanie o nich informacji. Wspólpraca pomiedzy poszczególnymi instytucjami jest rzecza nadzwyczaj wazna.